Giải mã hiện tượng giá cà phê tăng mạnh bất thường

Thị trường cà phê Việt Nam những tháng cuối năm 2023 chứng kiến một hiện tượng bất thường: giá cà phê tăng mạnh ngay trong thời điểm chính vụ thu hoạch. Điều này đi ngược lại quy luật cung cầu thông thường, khi sản lượng dồi dào thường kéo giá xuống. Vậy đâu là nguyên nhân đằng sau sự biến động khó lường này và liệu nó có bền vững? Cùng tìm hiểu chi tiết.

Nguyên nhân khiến giá cà phê tăng mạnh bất thường

Tình trạng giá cà phê Robusta liên tục phá đỉnh trong mùa thu hoạch 2023-2024 bắt nguồn từ nhiều yếu tố phức tạp, trong đó đáng kể nhất là sự sụt giảm về nguồn cung. Sản lượng cà phê Việt Nam trong niên vụ này được dự báo giảm khoảng 10% so với niên vụ trước. Sự sụt giảm này chủ yếu do ảnh hưởng tiêu cực của biến đổi khí hậu, gây ra các hiện tượng thời tiết cực đoan ảnh hưởng đến cây cà phê. Bên cạnh đó, diện tích trồng xen các loại cây ăn quả khác, đặc biệt là sầu riêng, đã tăng lên đáng kể, làm giảm diện tích chuyên canh cà phê. Theo số liệu, diện tích trồng xen chiếm khoảng 26% tổng diện tích cà phê, tương đương 187.000 ha, khi nông dân tìm kiếm các nguồn thu nhập hiệu quả hơn trong bối cảnh giá cà phê nhân từng duy trì ở mức thấp trong thời gian dài.

Sản lượng sụt giảm do thời tiết và chuyển đổi cây trồng

Biến đổi khí hậu không chỉ làm giảm năng suất cây cà phê mà còn ảnh hưởng đến chất lượng hạt. Hạn hán kéo dài hoặc mưa bất chợt vào những thời điểm quan trọng của chu kỳ sinh trưởng đều có thể gây thiệt hại đáng kể. Thêm vào đó, việc nông dân chủ động chuyển đổi sang các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao hơn như sầu riêng hay các loại cây ăn quả khác là một phản ứng tự nhiên trước tình hình giá cà phê Robusta không mấy khả quan trong những năm gần đây. Diện tích dành cho cà phê bị thu hẹp, dẫn đến tổng sản lượng quốc gia giảm, tạo áp lực lên nguồn cung trên thị trường cà phê.

Tồn kho vụ cũ ở mức thấp kỷ lục

Một yếu tố khác góp phần đẩy giá cà phê tăng mạnh là lượng tồn kho từ niên vụ trước chuyển sang niên vụ mới đang ở mức cực kỳ thấp. Theo thống kê, lượng tồn kho chỉ còn khoảng 58.000 tấn, giảm đáng kể so với mức 160.000 tấn của niên vụ 2022-2023. Sự khan hiếm hàng tồn kho kết hợp với dự báo sản lượng mới giảm càng làm trầm trọng thêm tình hình thiếu hụt nguồn cung ngay từ đầu vụ. Điều này tạo tâm lý găm hàng trong nông dân và doanh nghiệp, chờ đợi giá cà phê tiếp tục tăng cao hơn nữa.

Nông dân “ém hàng” và tác động lên thị trường cung ứng

Khi giá cà phê tăng mạnh và liên tục phá kỷ lục, tâm lý găm hàng của người nông dân trở nên phổ biến. Dù đã bước vào mùa thu hoạch và một phần sản lượng đã về kho, nhiều hộ nông dân quyết định chưa bán ra, kỳ vọng mức giá cao hơn nữa trong tương lai gần. Thực tế cho thấy, nhiều hợp đồng bán trước với giá chỉ khoảng 50.000 – 55.000 đồng/kg đã bị chậm hoặc không được thực hiện khi giá cà phê nhân xô vượt mốc 60.000 đồng/kg chỉ sau vài tuần. Tình trạng này khiến các đại lý và doanh nghiệp gặp khó khăn nghiêm trọng trong việc thu mua đủ lượng hàng để đáp ứng các hợp đồng đã ký với đối tác nước ngoài.

Tâm lý găm giữ hàng chờ giá lên

Việc nông dân giữ lại cà phê thay vì bán ngay vụ mùa là một chiến lược kinh doanh dựa trên kỳ vọng thị trường cà phê sẽ tiếp tục diễn biến tích cực về giá. Họ nhận thấy mức giá hiện tại đã hấp dẫn, nhưng tiềm năng tăng trưởng vẫn còn lớn do nguồn cung hạn chế toàn cầu và tình hình sản xuất trong nước. Tuy nhiên, chiến lược này vô hình trung lại càng làm trầm trọng thêm tình trạng khan hàng trên thị trường nội địa, tạo ra một vòng luẩn quẩn: khan hàng đẩy giá lên, giá lên lại càng khiến nông dân muốn găm hàng lâu hơn.

Ảnh hưởng dây chuyền đến sàn giao dịch quốc tế

Khi nguồn cung từ Việt Nam, quốc gia xuất khẩu Robusta hàng đầu thế giới, bị chậm hoặc thiếu hụt, các nhà nhập khẩu quốc tế buộc phải tìm đến các kênh cung ứng khác, mà chủ yếu là sàn giao dịch London. Điều này tạo áp lực cầu lớn lên sàn, đẩy giá cà phê Robusta giao sau tăng vọt. Trong một tuần cuối năm 2023, giá cà phê trên sàn London đã tăng mạnh từ 300 đến 400 USD/tấn, vượt qua cả mức đỉnh được thiết lập trước đó vào tháng 7, lên hơn 2.800 USD/tấn. Sự tăng trưởng giá cà phê nhanh chóng trên sàn quốc tế là minh chứng rõ ràng cho sự khan hiếm nguồn cung thực tế trên thị trường.

Biểu đồ thị trường cho thấy giá cà phê tăng mạnh, kèm theo chú thích về rủi ro khi giá lập đỉnh

Mặt trái tiềm ẩn của việc giá cà phê tăng quá nhanh

Dù giá cà phê tăng mạnh mang lại lợi ích ngắn hạn cho người nông dân và doanh nghiệp có sẵn hàng tồn kho, nhưng việc tăng quá nhanh và đạt mức quá cao cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro và hệ lụy tiêu cực cho toàn ngành cà phê Việt Nam trong dài hạn. Một trong những lo ngại lớn nhất là khả năng các khách hàng truyền thống, đặc biệt là các nhà rang xay lớn ở châu Âu, sẽ tìm kiếm các nhà cung cấp thay thế từ các quốc gia khác. Khi họ đã thiết lập được chuỗi cung ứng mới, việc lấy lại thị phần cho cà phê Việt Nam sẽ trở nên khó khăn hơn rất nhiều.

Nguy cơ mất thị phần xuất khẩu

Thị trường cà phê thế giới luôn có sự cạnh tranh gay gắt. Nếu giá cà phê Robusta của Việt Nam duy trì ở mức quá cao so với khả năng chi trả của khách hàng hoặc so với giá của các nguồn cung khác (như Brazil, Indonesia), họ sẽ dịch chuyển đơn hàng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến doanh số xuất khẩu trước mắt mà còn làm suy yếu vị thế của cà phê Việt Nam trên bản đồ cà phê thế giới về lâu dài. Để duy trì dòng chảy thương mại và tránh “đứt gãy” thị trường, các chuyên gia khuyến cáo cần có một lượng hàng nhất định được bán ra thị trường thay vì găm giữ hoàn toàn.

Khả năng đảo chiều và giảm giá đột ngột

Một rủi ro khác đến từ sự chênh lệch giá cà phê Robusta đang ở mức cao kỷ lục và giá cà phê Arabica lại có xu hướng ổn định hoặc giảm. Các nhà rang xay, đặc biệt là những đơn vị sản xuất cà phê hòa tan hoặc các hỗn hợp (blend), có thể điều chỉnh công thức để sử dụng tỷ lệ Arabica nhiều hơn hoặc chuyển hoàn toàn sang Arabica nếu chênh lệch giá đủ lớn. Sự dịch chuyển này có thể làm giảm đột ngột nhu cầu đối với Robusta, dẫn đến một đợt giảm giá mạnh và sâu sau giai đoạn tăng nóng. Việc giá cà phê sụp đổ sau khi tăng quá nhanh sẽ gây thiệt hại lớn cho những người còn ôm hàng.

Các câu hỏi thường gặp về giá cà phê tăng mạnh

Tại sao giá cà phê Việt Nam tăng mạnh dù đang mùa thu hoạch?

Giá cà phê tăng mạnh là do sự kết hợp của nhiều yếu tố: sản lượng dự kiến giảm do biến đổi khí hậu và chuyển đổi cây trồng, lượng tồn kho từ vụ cũ rất thấp, và tâm lý găm hàng của nông dân kỳ vọng giá còn lên cao hơn nữa.

Việc giá cà phê tăng cao có lợi hay hại cho ngành cà phê Việt Nam?

Trong ngắn hạn, giá cao mang lại lợi ích cho người nông dân và doanh nghiệp có sẵn hàng. Tuy nhiên, nếu giá tăng quá nhanh và quá cao, nó có thể gây hại trong dài hạn do nguy cơ mất khách hàng, mất thị phần xuất khẩu và khả năng giá đảo chiều giảm đột ngột khi thị trường cà phê điều chỉnh.

Điều gì xảy ra trên sàn giao dịch London khi cà phê Việt Nam bị găm hàng?

Khi nguồn cung từ Việt Nam khan hiếm, các nhà nhập khẩu quốc tế phải tìm nguồn cung từ sàn giao dịch London. Điều này làm tăng nhu cầu trên sàn, đẩy giá cà phê Robusta giao sau lên mức rất cao, phản ánh tình trạng thiếu hụt nguồn cung toàn cầu.

Nhìn chung, hiện tượng giá cà phê tăng mạnh trong mùa thu hoạch 2023-2024 là một câu chuyện phức tạp của thị trường cà phê Việt Nam, phản ánh những thách thức về sản xuất, cung cầu, và tâm lý thị trường. Sự biến động này đòi hỏi sự cân nhắc từ mọi bên liên quan để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành trong tương lai.