Hệ sinh thái rừng và sự phát triển của cây cà phê bền vững

Cà phê là một trong những thức uống được tiêu thụ nhiều nhất trên hành tinh, với hơn 500 tỷ tách được uống mỗi năm trên toàn cầu. Tuy nhiên, sự tăng trưởng mạnh mẽ này đi kèm với một thực tế đáng lo ngại: việc canh tác cà phê theo các phương pháp truyền thống thường dẫn đến tình trạng phá rừng và suy giảm đa dạng sinh học nghiêm trọng ở các khu vực nhiệt đới, từ châu Mỹ, qua vành đai châu Phi, sang châu Á và châu Úc. Khi nhu cầu về cà phê toàn cầu không ngừng tăng lên, những hậu quả tiêu cực này càng trở nên rõ rệt.

Làm thế nào để chúng ta có thể sản xuất cà phê chất lượng cao, đặc biệt là cà phê Specialty, không chỉ cải thiện sinh kế cho người nông dân mà còn góp phần bảo vệ đa dạng sinh học quý giá? Bài viết này sẽ đi sâu phân tích những tác động tích cực và mối liên kết không thể tách rời giữa hệ sinh thái rừng và sự phát triển của cây cà phê, đặc biệt là khi áp dụng các phương pháp canh tác bền vững.

Áp lực lên rừng tự nhiên từ ngành cà phê truyền thống

Báo cáo gần đây về Kinh tế Đa dạng Sinh học, Tạp chí Dasgupta, đã nêu bật sự cần thiết phải thay đổi mối quan hệ của chúng ta với thế giới tự nhiên ở những khía cạnh cơ bản nhất. Báo cáo lập luận rằng sự tồn tại bền vững của xã hội loài người phụ thuộc vào việc đảm bảo các yêu cầu mà chúng ta đặt ra đối với tự nhiên không vượt quá khả năng phục hồi và nguồn lực của nó. Canh tác cà phê truyền thống, đặc biệt là các mô hình độc canh thâm canh, là một ví dụ điển hình cho thấy sự mất cân bằng này. Để tối đa hóa sản lượng trên diện tích nhỏ, người nông dân thường phải chặt phá rừng để lấy đất trồng cây cà phê, dẫn đến mất môi trường sống của nhiều loài động thực vật, xói mòn đất và suy giảm chất lượng nước.

Thay vì phá hủy môi trường sống tự nhiên, việc canh tác cà phê bền vững có thể phục vụ cho việc bảo tồn rừng và đa dạng sinh học. Các mô hình cà phê che bóng (shade-grown coffee), nơi cây cà phê được trồng dưới tán cây rừng hoặc cây bản địa khác, tạo ra một môi trường giống với rừng tự nhiên, cung cấp nơi trú ẩn cho các loài chim, côn trùng và động vật nhỏ. Hệ thống canh tác này giúp duy trì các dịch vụ hệ sinh thái có lợi như kiểm soát sâu bệnh tự nhiên, cải thiện sức khỏe đất, và quan trọng nhất là cố định carbon, góp phần chống biến đổi khí hậu. Nó cũng cải thiện cảnh quan đã bị suy thoái và cung cấp sinh kế ổn định, bền vững hơn cho người nông dân.

Tuy nhiên, việc định lượng chính xác tác động của canh tác cà phê đối với thế giới tự nhiên, cả tích cực lẫn tiêu cực, gặp nhiều khó khăn do sự thiếu hụt dữ liệu đáng tin cậy và các nghiên cứu chuyên sâu trên diện rộng. Để giải quyết vấn đề này, vào năm 2014, nhiều chuyên gia đã khởi động một dự án nghiên cứu tại Khu dự trữ sinh quyển Rừng Cà phê Yayu ở Ethiopia, hợp tác với Liên minh Cà phê rang xay tay (Union Hand-Roasted Coffee), nhằm hiểu rõ hơn về mối quan hệ tương hỗ giữa canh tác cà phê và đa dạng sinh học, đồng thời nghiên cứu chi tiết chuỗi cung ứng (thường gọi là chuỗi giá trị) cà phê tại đây.

Câu chuyện cà phê Ethiopia: Nguồn gốc và bảo tồn di truyền

Ethiopia không chỉ là một trong những quốc gia sản xuất cà phê hàng đầu thế giới mà còn là quê hương tự nhiên, nơi khai sinh ra loài cà phê Arabica (Coffea arabica). Ngành cà phê đóng vai trò cực kỳ quan trọng đối với nền kinh tế Ethiopia, đóng góp khoảng 25% tổng thu nhập từ xuất khẩu và hỗ trợ sinh kế cho ước tính khoảng 15 triệu người dân.

Những khu rừng nhiệt đới ẩm ướt của Ethiopia và các nước lân cận như Nam Sudan là môi trường sống nguyên thủy của cà phê Arabica hoang dã. Những khu rừng này tồn tại ở trạng thái tự nhiên hoặc bán tự nhiên và một số khu vực đã được công nhận là khu bảo tồn thiên nhiên, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp sinh kế cho cộng đồng dân cư sống trong và xung quanh chúng. Rừng là nơi trú ngụ của vô số loài thực vật, động vật và nấm, tạo nên một hệ sinh thái đa dạng và phức tạp.

Khu dự trữ sinh quyển rừng cà phê Yayu

Khu dự trữ sinh quyển rừng cà phê Yayu đặc biệt nổi bật nhờ mức độ đa dạng di truyền cà phê Arabica hoang dã cực kỳ cao. Trong khu vực lõi của nó, rừng Yayu vẫn còn nguyên vẹn và gần như không bị xáo trộn, với hàng ngàn cây cà phê hoang dã mọc xen lẫn với thảm thực vật rừng nguyên sinh. Đây là một “ngân hàng gen” tự nhiên vô giá cho tương lai của cây cà phê.

Hệ sinh thái rừng Yayu ở Ethiopia nơi cà phê Arabica hoang dã sinh trưởng

Việc canh tác cà phê thực tế diễn ra chủ yếu ở các bìa rừng và vùng chuyển tiếp của khu bảo tồn Yayu. Tại đây, cây cà phê là nguồn thu nhập tiền mặt chính, chiếm tới 70% tổng thu nhập cho hơn 90% dân số địa phương. Điều này cho thấy mối liên hệ mật thiết giữa sinh kế cộng đồng và sự tồn tại của cây cà phê trong môi trường rừng.

Tiềm năng kinh tế từ cà phê Specialty và sinh kế nông dân

Trong nhiều nghiên cứu gần đây, tiềm năng cải thiện thu nhập cho người nông dân và đồng thời bảo tồn đa dạng sinh học thông qua việc phát triển cà phê Specialty đã được xem xét kỹ lưỡng. Cà phê Specialty là sản phẩm chất lượng cao, được định giá cao hơn đáng kể so với cà phê công nghiệp thông thường. Nhu cầu về cà phê đặc sản này đã tăng trưởng mạnh mẽ trong hai thập kỷ qua và dự kiến sẽ tiếp tục xu hướng này.

Để đạt được chất lượng cao của cà phê Specialty, người nông dân phải áp dụng các phương pháp canh tác, thu hoạch và sơ chế tốt nhất, kết hợp với quy trình kiểm soát chất lượng chặt chẽ. Những phương pháp này thường ít gây hại cho môi trường hơn so với canh tác đại trà. Quan trọng hơn, trong mô hình lý tưởng, phần giá trị gia tăng từ cà phê Specialty được phân phối công bằng hơn trong toàn bộ chuỗi cung ứng, bao gồm cả người nông dân.

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc tham gia vào thị trường cà phê đặc sản, ngay cả ở mức độ vừa phải, cũng có tác động tích cực đáng kể đến thu nhập của người nông dân quy mô nhỏ. Ví dụ, nếu nông dân chỉ bán một phần nhỏ (khoảng 25%) sản lượng của họ dưới dạng cà phê Specialty, thu nhập hàng năm từ cà phê của họ có thể tăng khoảng 30%.

Minh chứng từ dự án Yayu Forest Coffee

Dựa trên những phát hiện này, một viễn cảnh đầy hứa hẹn đã được đặt ra: nếu người nông dân chuyển đổi và canh tác toàn bộ sản lượng thu hoạch thành cà phê đặc sản, thu nhập từ cà phê của họ có tiềm năng tăng tới 120%. Mặc dù điều này đòi hỏi sự tối ưu hóa hiệu quả hoạt động của trang trại và hợp tác xã, nhưng đây thực sự là một tín hiệu khả quan về việc cải thiện đáng kể sinh kế cho người trồng cà phê.

Nông dân canh tác cà phê dưới tán rừng tại Ethiopia

Điều quan trọng là, việc tăng thu nhập đáng kể này từ cà phê Specialty có thể đạt được mà không cần mở rộng diện tích đất canh tác hoặc sử dụng nhiều đầu vào có hại cho môi trường như phân bón hóa học, thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ hay hệ thống tưới tiêu tốn nước. Cà phê che bóng, một hình thức phổ biến của cà phê Specialty tại các vùng rừng, tự nó đã hỗ trợ các quy trình tự nhiên, giảm nhu cầu sử dụng hóa chất.

Một ví dụ cụ thể từ dự án Yayu Forest Coffee, sau khi được chế biến và bán ra thị trường, cà phê từ các hợp tác xã Yayu đã được mua với số lượng lớn bởi các chuỗi siêu thị lớn tại Vương quốc Anh như Sainsbury’s và Waitrose, cũng như bán tại các cửa hàng bán lẻ và trực tuyến của Kew Gardens.

Từ năm 2015 đến 2018, tổng cộng 924.751 bảng Anh giá trị cà phê Specialty đã được bán ra từ 5 hợp tác xã tại Yayu. Phần lớn doanh thu bổ sung này đã trực tiếp quay trở lại cộng đồng, cải thiện đời sống của người dân địa phương. Dự án Yayu Forest Coffee hiện đã hoạt động sang năm thứ bảy và vẫn duy trì nhu cầu tiêu dùng mạnh mẽ. Một phần phí bảo tồn rừng (0,20 USD/lb cà phê xanh, chuyển đổi thành 25p cho mỗi gói cà phê bán lẻ) được trích ra và chuyển đến cộng đồng Yayu để hỗ trợ các hoạt động nghiên cứu và bảo tồn đang diễn ra.

Giám sát môi trường và phương pháp canh tác bền vững

Một yếu tố quan trọng của nghiên cứu tại Yayu là chứng minh được mối liên kết thực sự giữa cây cà phê được bán ra và hệ sinh thái rừng mà nó sinh trưởng trong đó. Sử dụng hình ảnh vệ tinh, các nhà nghiên cứu đã có thể chỉ ra rằng các trang trại cà phê tại Yayu có mức độ che phủ và độ vững chắc của tán cây tương đồng đáng kể với khu vực rừng hoang dã nguyên vẹn. Thêm vào đó, số liệu thống kê cho thấy khu vực Yayu chỉ trải qua một tỷ lệ phá rừng rất nhỏ trong hai thập kỷ qua (được ghi nhận vào cuối năm 2017), cho thấy mô hình canh tác này không gây ra áp lực phá rừng như các mô hình khác.

Mặc dù nguyện vọng về bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển nông nghiệp thường có vẻ đối lập, trường hợp của Yayu cho thấy hoàn toàn có thể tìm được điểm chung. Chuỗi cung ứng cà phê bền vững đã nỗ lực và đạt được nhiều tiến bộ trong việc xây dựng chuỗi giá trị tại Yayu theo cách vừa hỗ trợ sản xuất cà phê chất lượng cao, vừa duy trì và bảo vệ mối quan hệ với rừng.

Một trường hợp nghiên cứu khác được thực hiện vào tháng 3 năm 2022 tại Gidame Wearda, phía Tây Ethiopia, đã đánh giá ảnh hưởng của việc mở rộng diện tích trồng cây cà phê đối với khả năng tái tạo của hệ sinh thái rừng tự nhiên. Nghiên cứu phân chia khu vực thành hai tầng: rừng tự nhiên nguyên sinh và rừng cà phê bị xáo trộn.

Kết quả cho thấy việc mở rộng cây cà phê một cách thiếu kiểm soát trong rừng tự nhiên đã ảnh hưởng đáng kể đến khả năng tái sinh tự nhiên của các loài cây bản địa. Mật độ cây con, cây non và cây trưởng thành trong khu vực rừng cà phê bị xáo trộn thấp hơn đáng kể (lần lượt là 94,83%, 90,45% và 53,51%) so với rừng tự nhiên nguyên sinh. Điều này nhấn mạnh rằng ngay cả việc trồng cà phê trong rừng cũng cần được quản lý cẩn thận để không làm suy yếu khả năng phục hồi của hệ sinh thái.

So sánh tác động: Cà phê rừng vs Độc canh

Mặc dù việc sản xuất cà phê rừng bền vững nhất vẫn có thể có một số tác động nhất định lên môi trường, nhưng về cơ bản, chúng ít gây hại hơn rất nhiều so với các loại hình canh tác cà phê khác. Điển hình là các vụ phá rừng làm rẫy, chuyển đổi rừng thành đồn điền cà phê độc canh quy mô lớn, thường đi kèm với việc sử dụng dày đặc các nguyên liệu đầu vào có hại cho môi trường như phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật.

Vấn đề đối với người tiêu dùng là sự khó khăn trong việc hiểu rõ tác động môi trường, dù tốt hay xấu, của lựa chọn mua hàng của mình. Thông tin về nguồn gốc và phương pháp canh tác thường không minh bạch.

Người nông dân Ethiopia thu hoạch cà phê bền vững

Điểm khởi đầu tốt nhất cho những người thực sự đam mê cà phê là trở thành người tiêu dùng có nhận thức. Việc tìm hiểu và lựa chọn những sản phẩm cà phê được chứng nhận là bền vững hoặc có nguồn gốc từ các dự án hỗ trợ bảo tồn hệ sinh thái rừng và sinh kế nông dân là cách trực tiếp nhất để bạn góp phần tạo nên sự thay đổi tích cực. Ngay cả việc thảnh thơi nhâm nhi một tách cà phê tại nhà cũng có thể mang một ý nghĩa sâu sắc, đóng góp vào việc bảo vệ những khu rừng xanh tươi cách xa hàng nghìn dặm, nơi cây cà phê được nuôi dưỡng và phát triển.

FAQs

Cà phê che bóng là gì và tại sao nó lại tốt cho môi trường?

Cà phê che bóng (shade-grown coffee) là loại cà phê được trồng dưới tán cây rừng hoặc cây bản địa cao hơn, thay vì trồng dưới ánh nắng mặt trời trực tiếp như mô hình độc canh. Hệ thống này mô phỏng môi trường rừng tự nhiên, tạo ra môi trường sống cho đa dạng các loài động thực vật, chim chóc và côn trùng. Điều này giúp tăng cường đa dạng sinh học, cải thiện sức khỏe đất, giảm thiểu nhu cầu sử dụng hóa chất và bảo vệ nguồn nước. Canh tác cà phê che bóng còn góp phần hấp thụ carbon, hỗ trợ chống biến đổi khí hậu.

Mua cà phê Specialty có giúp nông dân và môi trường không?

Thông thường, cà phê Specialty được sản xuất với tiêu chuẩn chất lượng cao, đòi hỏi nông dân phải áp dụng các phương pháp canh tác tỉ mỉ và bền vững hơn. Giá thành cao hơn của cà phê Specialty thường được phân phối lại tốt hơn cho người nông dân trong chuỗi cung ứng, giúp cải thiện đáng kể thu nhập và sinh kế của họ. Khi nông dân có thu nhập ổn định hơn, họ có động lực và nguồn lực để đầu tư vào các hoạt động canh tác bền vững, bảo vệ môi trường rừng nơi cây cà phê sinh trưởng.

Dự án Yayu Forest Coffee chứng minh điều gì?

Dự án Yayu Forest Coffee ở Ethiopia là một ví dụ cụ thể chứng minh rằng việc canh tác cà phê Specialty dưới tán rừng có thể đồng thời đạt được mục tiêu kinh tế và môi trường. Dự án cho thấy cây cà phê được trồng trong khu vực này có mức độ che phủ rừng tương đương với rừng tự nhiên lân cận và khu vực này duy trì tỷ lệ phá rừng thấp. Đồng thời, việc bán cà phê Specialty từ Yayu đã mang lại nguồn thu nhập bổ sung đáng kể cho cộng đồng nông dân, khuyến khích họ tiếp tục bảo vệ khu rừng là nguồn sinh kế của mình.

Làm thế nào để nhận biết và lựa chọn cà phê bền vững?

Để lựa chọn cà phê bền vững, bạn có thể tìm kiếm các chứng nhận từ các tổ chức uy tín như Rainforest Alliance, Fair Trade, Organic (Hữu cơ), hoặc Bird Friendly (Chứng nhận của Smithsonian Migratory Bird Center). Các chứng nhận này thường đảm bảo rằng cà phê được sản xuất theo các tiêu chuẩn nhất định về môi trường, xã hội và kinh tế. Ngoài ra, bạn có thể tìm hiểu thông tin từ các nhà rang xay hoặc nhà bán lẻ uy tín, những người thường minh bạch về nguồn gốc và phương pháp canh tác của cà phê họ cung cấp.

Mối liên hệ giữa đa dạng di truyền cà phê và rừng là gì?

Rừng tự nhiên, đặc biệt là ở Ethiopia, là cái nôi của cà phê Arabica hoang dã. Những quần thể cà phê hoang dã này chứa đựng sự đa dạng di truyền phong phú mà các giống cà phê trồng trọt thường không có. Sự đa dạng này là nguồn tài nguyên quý giá cho các nhà nghiên cứu và nông dân để phát triển các giống cà phê mới có khả năng chống chịu tốt hơn với bệnh tật, sâu bệnh và biến đổi khí hậu trong tương lai. Việc bảo tồn hệ sinh thái rừng nơi cây cà phê hoang dã sinh trưởng là chìa khóa để bảo vệ nguồn gen quan trọng này.

Việc hiểu rõ mối liên hệ giữa hệ sinh thái rừng và sự phát triển của cây cà phê mở ra một hướng đi mới đầy triển vọng cho ngành công nghiệp này. Thay vì là nguyên nhân gây suy thoái môi trường, cây cà phê, đặc biệt là cà phê Specialty và cà phê bền vững, có thể trở thành một công cụ mạnh mẽ để bảo tồn đa dạng sinh học, cải thiện sinh kế cho hàng triệu người nông dân và góp phần xây dựng một hành tinh xanh hơn. Mỗi lựa chọn cà phê của bạn đều có sức mạnh. Hãy trở thành người tiêu dùng có ý thức, góp phần tạo nên một chuỗi giá trị cà phê nhân văn và bền vững hơn cho tương lai.