Cà phê Yemen: Di Sản và Hành Trình Từ Cảng Mocha

Trong dòng chảy lịch sử phong phú của cà phê, Yemen giữ một vị trí vô cùng quan trọng. Mặc dù Ethiopia được tôn vinh là cái nôi khai sinh ra cây cà phê theo khía cạnh khoa học, thì chính Yemen lại là trung tâm phân tán thứ cấp, nơi đã góp phần đưa hạt cà phê Arabica vươn ra khắp thế giới. Hầu hết các cây cà phê Yemen được trồng bên ngoài Ethiopia ngày nay đều có nguồn gốc từ những trang trại ban đầu tại đất nước này.

Nguồn gốc và Vai trò Lịch sử của Cà phê Yemen

Các bằng chứng lịch sử cho thấy hạt cà phê đã được vận chuyển từ các khu rừng rậm ở Tây Nam Ethiopia băng qua mũi cực nam của Biển Đỏ để đến Yemen vào khoảng giữa thế kỷ 15. Đây là nơi đầu tiên cây cà phê được trồng trọt một cách thương mại, khác biệt với việc mọc hoang dã ở Ethiopia. Từ thế kỷ 18 trở đi, cà phê Yemen bắt đầu trở nên nổi tiếng toàn cầu thông qua các tuyến đường thương mại của châu Âu, đặt nền móng cho hoạt động canh tác cà phê Arabica trên quy mô lớn như chúng ta thấy ngày nay. Sự kiện này đánh dấu một bước ngoặt lớn trong lịch sử cà phê thế giới.

Trong nhiều thế kỷ, cà phê Arabica Yemen là loại cà phê chủ đạo được giao dịch quốc tế. Các thương nhân từ khắp nơi trên thế giới, bao gồm Anh, Hà Lan và Pháp, đều tập trung tại các cảng biển của Yemen để mua bán loại hạt quý giá này. Chính nhờ hoạt động thương mại sôi nổi này mà cây cà phê từ Yemen đã có cơ hội lan tỏa đến các vùng đất xa xôi khác trên thế giới, mở ra kỷ nguyên mới cho ngành cà phê toàn cầu.

Tổng quan về Canh tác Cà phê Yemen Hiện nay

Việc canh tác cà phê Yemen có những đặc điểm rất riêng biệt, phản ánh điều kiện tự nhiên và phương pháp truyền thống tại đây. Theo thống kê vào năm 2017, ước tính có khoảng 600.000 người dân Yemen tham gia vào ngành cà phê. Quy mô trang trại trung bình rất nhỏ, thường chỉ từ 1 ha trở xuống, chủ yếu là các hộ gia đình sản xuất quy mô nhỏ. Sản lượng xuất khẩu hàng năm của Yemen khá khiêm tốn, chỉ khoảng 300.000 bao (tương đương 18.000 tấn) loại 60 kg.

Các khu vực trồng cà phê Yemen nổi tiếng bao gồm Bani Mater, Bani Hammad, Bura’a, và Haraaz. Các giống cà phê được canh tác chủ yếu là các giống bản địa đã tồn tại qua nhiều thế hệ như Dawairi, Jaadi, và Tuffahi. Phương pháp chế biến phổ biến nhất tại Yemen là chế biến khô, nơi quả cà phê được phơi dưới ánh nắng mặt trời để lớp thịt quả khô lại quanh hạt trước khi được tách ra. Phương pháp này góp phần tạo nên hương vị đặc trưng, đậm đà cho cà phê Yemen.

Bản đồ các vùng trồng cà phê Yemen

Có thể dễ dàng nhận thấy, quy mô sản xuất cà phê Yemen thấp hơn đáng kể so với các cường quốc cà phê hàng đầu thế giới như Brazil, Việt Nam, Indonesia hay Colombia. Thậm chí, sản lượng của họ còn thấp hơn so với láng giềng Ethiopia. Điều này bắt nguồn từ nhiều yếu tố kết hợp. Yemen là một quốc gia nhận được lượng mưa thấp, và các phương pháp canh tác truyền thống vẫn chưa được hiện đại hóa. Tuy nhiên, nguyên nhân quan trọng nhất dẫn đến sản lượng thấp và sự suy giảm của ngành cà phê trong những thập kỷ gần đây chính là tình trạng chiến sự kéo dài cùng bất ổn kinh tế tại đất nước này.

Cảng Mocha Lịch sử – Biểu tượng Cà phê Yemen

Cảng Mocha, nằm ở mũi phía tây nam của bán đảo Ả Rập thuộc Yemen ngày nay, đóng vai trò trung tâm trong lịch sử thương mại cà phê Yemen. Từ thế kỷ 15 đến đầu thế kỷ 18, Mocha không chỉ là một bến cảng sầm uất mà còn được mệnh danh là “thánh địa” của cà phê Arabica. Mặc dù cà phê không được trồng trực tiếp tại cảng, nhưng đây là điểm tập kết và xuất khẩu chính cho toàn bộ lượng cà phê từ nội địa Yemen đi khắp thế giới.

Trong thời kỳ hoàng kim, cảng Mocha tấp nập tàu thuyền từ các cường quốc hàng hải châu Âu. Người Hà Lan đặc biệt đóng vai trò quan trọng trong việc lan tỏa cây cà phê. Chính họ đã đưa cây cà phê từ Mocha đến Ceylon (nay là Sri Lanka) vào năm 1658, và sau đó là đến Java, Indonesia. Điều đáng chú ý là trong nhiều năm, việc xuất khẩu hạt cà phê từ Mocha bị kiểm soát chặt chẽ, chỉ cho phép vận chuyển hạt đã rang để bảo vệ độc quyền giống cà phê Arabica của Yemen. Nhờ vai trò lịch sử này, tên gọi “Mocha” đã gắn liền với loại cà phê thượng hạng từ Yemen.

Vẽ minh họa cảng Mocha ở Yemen thế kỷ 16-17

Sự Nhầm lẫn Thường gặp với Thuật ngữ “Mocha”

Thuật ngữ “Mocha” trong ngành cà phê có nhiều lớp nghĩa khác nhau, dễ gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng. Ban đầu, “Mocha” đơn giản là tên của bến cảng ở Yemen, nơi cà phê được xuất khẩu. Từ thế kỷ 16, sau khi Đế chế Ottoman chiếm đóng Yemen và sử dụng cảng Mocha, cách viết này dần chuyển thành “Moka” để chỉ các loại cà phê được sản xuất tại Yemen. Thậm chí ngày nay, một số loại cà phê chế biến khô từ các quốc gia khác, như Moka Harrar từ Ethiopia, vẫn được mô tả theo cách này, dù không có nguồn gốc trực tiếp từ Yemen.

Một trong những sự nhầm lẫn phổ biến nhất liên quan đến “Mocha” là với hỗn hợp “Mocha-Java”. Hỗn hợp này ban đầu được tạo ra bằng cách kết hợp cà phê Yemen với cà phê từ đảo Java, Indonesia. Tuy nhiên, cái tên này không được bảo hộ và dần trở thành một thuật ngữ chung được nhiều nhà rang xay sử dụng để mô tả một hỗn hợp cà phê có hương vị đặc trưng (thường là hương vị chocolate hoặc trái cây), chứ không nhất thiết phải chứa cà phê từ cả Yemen và Java. Điều này đã làm mất đi ý nghĩa chỉ dẫn nguồn gốc ban đầu của tên gọi này.

Cây cà phê được trồng trên vùng đất Yemen

Ngoài ra, “Mocha” còn được dùng để chỉ một loại giống cà phê. Về mặt di truyền học, Mocha hay Mokka là một đột biến lùn của giống Arabica Bourbon, có đặc điểm di truyền rất gần gũi với Bourbon. Giống này được đặt tên theo cảng Mocha và từ Yemen Mokka đã được mang đến đảo Réunion. Cuối cùng, trong văn hóa cà phê hiện đại, “Mocha” phổ biến nhất lại dùng để mô tả một loại thức uống pha chế từ cà phê Espresso và chocolate, hoàn toàn khác biệt với nguồn gốc lịch sử của thuật ngữ này.

Đặc điểm Di truyền Độc đáo của Cà phê Arabica Yemen

Mặc dù Ethiopia là nơi cà phê Arabica phát sinh thông qua sự kết hợp của hai loài tổ tiên, nghiên cứu di truyền đã khẳng định mạnh mẽ rằng Yemen là trung tâm phân tán thứ cấp quan trọng nhất. Gần như toàn bộ cây cà phê Arabica được trồng trên thế giới (ngoài Ethiopia) đều có thể truy nguồn gốc từ các giống ban đầu được đưa ra khỏi Yemen. Điều này nhấn mạnh vai trò then chốt của Yemen trong việc định hình bản đồ cà phê toàn cầu.

Một nghiên cứu chuyên sâu vào năm 2020 về sự đa dạng di truyền của cà phê Arabica đã xác nhận dứt khoát vị thế của Yemen. Cây cà phê được đưa từ những khu rừng rậm rạp, ẩm ướt trên cao nguyên Ethiopia đến môi trường khô nóng hơn nhiều của Yemen. Tại đây, chúng phải đối mặt với áp lực chọn lọc gay gắt, dẫn đến sự thích nghi với hệ thống canh tác phơi nắng hoàn toàn trong điều kiện khô hạn. Điều này tạo nên những đặc điểm di truyền độc đáo ở cây cà phê Yemen, khác biệt so với cây bố mẹ ở Ethiopia.

Cà phê Arabica mọc tự nhiên trong rừng ở Ethiopia

Cây cà phê được thuần hóa trên vùng cao nguyên khô hạn của Yemen

Nói cách khác, giống cà phê Arabica đã ra đời ở Ethiopia, nhưng lại lan tỏa ra thế giới thông qua Yemen. Về mặt khoa học, cà phê Yemen được xem là một nhóm phụ của giống Arabica Ethiopia. Sự thích nghi với điều kiện khô hạn của cây cà phê từ Yemen mở ra hướng nghiên cứu tiềm năng về khả năng chống chịu hạn hán, một đặc điểm ngày càng thiết yếu trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu.

Thách thức và Nỗ lực Hồi sinh Ngành Cà phê Yemen

Ngành cà phê Yemen đã trải qua một giai đoạn suy thoái đáng kể kể từ những năm 1950. Cánh cửa xuất khẩu gần như khép lại do sản lượng thấp và đặc biệt là giá thành sản xuất bị đẩy lên rất cao bởi tình hình chiến sự triền miên. Cảng Mocha lịch sử ngày nay chủ yếu chỉ còn hoạt động như một cảng cá nhỏ với ít dấu vết của thời kỳ thương mại cà phê vàng son.

Tình hình chiến sự kéo dài đã tàn phá cơ sở hạ tầng và gây khó khăn nghiêm trọng cho hoạt động sản xuất, vận chuyển và xuất khẩu cà phê Yemen. Đất đai trồng cà phê thậm chí còn phải nhường chỗ cho các đồn điền trồng Qat (hoặc Khat), một loại cây có lá gây hưng phấn nhẹ khi nhai, mang lại lợi nhuận cao hơn nhiều trong bối cảnh kinh tế khó khăn. Nhai Khat là một thói quen phổ biến ở Yemen và vùng Sừng châu Phi.

Cafe Yemen. Photo Provided by Al-Ezzi Industries

Bất chấp những khó khăn chồng chất, ngành cà phê Yemen vẫn tồn tại nhờ nỗ lực không ngừng của hàng nghìn hộ nông dân nhỏ lẻ và một số cá nhân, tổ chức tâm huyết với việc hồi sinh di sản này. Các hạt cà phê được thu hoạch từ khoảng 34.500 ha đất nông nghiệp, chủ yếu trên các thửa ruộng bậc thang khô cằn ở độ cao từ 700 đến 2.400 mét. Toàn bộ quy trình sản xuất từ trồng, chăm sóc, thu hoạch, phân loại đến chế biến khô đều được thực hiện thủ công một cách cẩn trọng.

Giá cà phê Yemen trên thị trường quốc tế thường rất cao, có thể lên tới hơn 15 USD mỗi kg đối với hạt nhân xanh, phản ánh sự hiếm có, chất lượng đặc biệt và chi phí sản xuất cao trong bối cảnh khó khăn. Những nông dân đã gìn giữ và nuôi dưỡng cây cà phê qua nhiều thế hệ lại thường là những người nghèo nhất, đối mặt trực tiếp với sự sụp đổ của sản xuất do chiến tranh và kinh tế đình trệ. Nỗ lực của những người như Mokhtar Alkhanshali, người đã làm việc trực tiếp với nông dân để cải thiện chất lượng và kết nối họ với thị trường thế giới, là minh chứng cho hy vọng hồi sinh ngành cà phê quý giá này.

Mokhtar Alkhanshali cùng với các nông dân canh tác cà phê Yemen

Việc bảo tồn và phát triển cà phê Yemen không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn là gìn giữ một phần di sản văn hóa và lịch sử cà phê thế giới. Hương vị độc đáo, phức tạp, thường có nốt hương trái cây khô, sô cô la và gia vị, cùng câu chuyện lịch sử hào hùng từ cảng Mocha, làm cho cà phê Yemen trở thành một trải nghiệm đặc biệt đối với những người yêu cà phê trên toàn cầu.

Các câu hỏi thường gặp về Cà phê Yemen

Cà phê Yemen có gì đặc biệt?

Cà phê Yemen đặc biệt nhờ lịch sử lâu đời là trung tâm phân tán Arabica ra thế giới, được trồng ở vùng cao nguyên khô hạn tạo nên đặc điểm di truyền và hương vị độc đáo (thường phức tạp, có nốt trái cây khô, sô cô la, gia vị). Quá trình canh tác và chế biến hoàn toàn thủ công cũng góp phần vào tính đặc biệt và giá trị của nó.

Tại sao cà phê Yemen lại đắt?

Cà phê Yemen đắt đỏ do nhiều yếu tố: sản lượng rất thấp (chỉ 300.000 bao/năm), điều kiện trồng trọt khắc nghiệt, phương pháp canh tác và chế biến thủ công tốn công sức, và đặc biệt là tác động của chiến tranh khiến việc sản xuất, vận chuyển trở nên khó khăn và rủi ro cao, đẩy giá thành lên đáng kể.

Hương vị đặc trưng của cà phê Yemen là gì?

Hương vị của cà phê Yemen rất đa dạng tùy theo vùng trồng và cách chế biến, nhưng thường được mô tả là có thân (body) đầy đặn, độ chua (acidity) phức tạp như rượu vang, cùng với các nốt hương nổi bật của trái cây khô (nho khô, sung), sô cô la, gia vị (quế, bạch đậu khấu) và đôi khi là hương hoa.

Cảng Mocha có còn hoạt động buôn bán cà phê không?

Cảng Mocha lịch sử ngày nay chủ yếu hoạt động như một cảng cá. Vai trò là trung tâm xuất khẩu cà phê quốc tế của nó đã chấm dứt từ lâu do nhiều yếu tố, bao gồm sự suy giảm của ngành cà phê Yemen và tình hình bất ổn.

Các giống cà phê phổ biến được trồng ở Yemen là gì?

Các giống cà phê được trồng ở Yemen chủ yếu là các giống bản địa đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Một số tên gọi phổ biến bao gồm Dawairi, Jaadi, và Tuffahi. Những giống này đã thích nghi tốt với điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu khô nóng của vùng cao nguyên Yemen.